Datasets:

AigizK
/

bashkort_voice

text stringlengths 5 300	audio audioduration (s) 0.34 203
— Бүре һуҡты, бабайҙы бүре һуҡты!
Һикелә, мине күҙәтә-күҙәтә, батмуста борсаҡ тәгәрләтеп ултырған әсәйем ҡапыл һикереп торҙо.
Ҡыҙҙырылған бойҙай, йәғни ҡурмас, ыуыҙ ҡоймағы, яңы быҙаулаған һыйырға бер биҙрә итеп быҡтырылған мәтрүшкә сәйе...
Илағым килде ҡапыл...
Ә ҡартәсәйемдең һынамыштары тағы ла серлерәк.
Ҡыуандым! Инде миңә ике хис-тойғо таныш – ҡурҡыу һәм ҡыуаныу.
Атайым әйтә ине шул, ни сыҡһа, Әхмәҙин ағайҙан сыға – әле бүре, әле бөркөт, тип...
— Әй, эйе шул.
Раҫ икән, бәхетле көндәр тиҙ үтә.
Күҙемде асҡас, дәү йәнде, ниһайәт, тыштан күрҙем: ул ысынлап та шундай дәү, ике аяғы өҫтә ҡыймылдай, ҡулдары – уртала, башы аҫта тәгәрләп йөрөй.
Бына бөгөн дә, киске аштан һуң, атайым да өйҙә саҡта, тағы ҡуҙғалды шул хаҡта һүҙ.
Элек Шәрифә апайымдың бирнә һандығы ултырған мөйөштә ят әйбер күренә – дүрткел сумаҙан.
Ана, бер оста ғына, Биксәнәй осонда, әллә нисә Сәғүрә, нисек айыраһың уларҙы ҡушаматһыҙ? Әһә, телен систем ҡартәсәйемдең!
Ул башын ҡағып ҡына ҡуйҙы, күҙен тегененән алманы, машинаһын текелдәтә бирҙе.
Дөрөҫө, унда ла түгел хәсрәтем, ә тыуасаҡ туғанымда.
Әле миңә, мәрхүм дуҫ-ҡорҙашының ейәнсәренә лә, бер тапҡыр ғына күрһәтте Ыласынды, ят күҙҙән йәшереп аҫрай, бала ҡош, ти.
— Әй ошоно, Рәйхана балаһы, белеп тыуған... Әсәйем шулай тигән булды, ахырҙа.
Сталиндың хаталары етерлек, был һуғыш ул хәтлем ҡанлы булмаҫ ине, әгәр юлбашсы алдан күрһә.
— Алдашма, Бүреһуҡҡан олатай, бар, үҙең ҡайт, беҙ сорлауыҡ уйнайбыҙ, – тим, тауышымды баҫып ҡына, әтеү мине ишетеп ҡалһалар, малайҙар тиҙ үк эҙләп табасаҡтар.
Шунан мине һикегә алып барып баҫтырҙы ла тағы күкрәгенә ҡыҫты, сәнскеле яңағын битемә терәне, көрһөндө...
Йәһәт кенә ҡуҙғалды ла атайым, соландан ике тоҡто ике яурынына һалып тышҡа атланы.
Мәүлиҙә мәүешерәк инде ул, әйттем дәһә, түшенә төкөрә, тип...
— Улда һуғыштан ҡайтманы...
Хәҙер үҙебеҙ ҙә йөрөй башланыҡ унда, Мәүлиҙә әхирәтем менән кисә генә барҙыҡ, өс кенә туҡтап ял иттек.
Башта татар килен идем, кемгә – жиңги инде, аннары үзең күрәсең – Татар әби.
...Август аҙаҡтарында, бер ҙур ҡабаҡтың эсенән емештәрен аралап алып ултырғанымда, әсәйем менән Зөлхизә өләсәйемдең һөйләшкәненә иғтибарлап ҡолаҡ һалдым.
Күпмелер ваҡыттан һуң килеп ҡаранылар:
Тиҫтерҙәрең өс йыл тигәндә тып итеп ҡайтты ла төштө, ә һине көтә-көтә күҙ тондо...
...Ниһайәт, тыуҙым!
– Сабый үҙ ризығы менән тыуа ул. Баязит кейәү ҙә, нишләп ташлап китһен, ти, һине, бынау алтын баланы (мине әйтә!).
Малайҙар!
Халыҡ дошманы!
Ә беҙҙең ҡапҡа төбөнән уларҙыҡына кәмендә ун аҙымдыр әле.
Бер, ике, өс... ете, һигеҙ... ун бер...
Йылғаның яҙғы ташҡында өҙөлөп ҡалған бөгөлөндә, ҡамыш араһында, оя ҡора, бала сығара.
– Йә, артабан ни булған?
Утыҙ етенсе йылдарҙа иң шәп командирҙарҙы атып бөтөргәндәр.
Ана, тәҙрә асыҡ, ҡапҡалағы әллә күгәрсен, әллә аҡҡош миңә әле лә ҡырын ғына ҡарап тора – әһә!
Атайым ҡайтҡанға өс ай ҙа булып киткән, имеш.
Үҙ көнөн үҙе күрәсе Ғәҙилә күрше, колхозда ла эшләнесе.
Бындай тоҡтарҙы, ысынлап та, кесерткәндән һуғалар икән.
— Әйтеп ҡарағайным да һиңә, тоҡомо менән уҡымышлы улар, ынтылма, тип, тыңлайһыңмы ни...
«Беләбеҙ, кәрәкмәй, зинһар, һөйләмә», – тиҙәр.
— Һинең атайыңмы, әллә Зөлхизә өләсәйемдекеме?
Шул саҡ бүрәт тешен ыржайтып ырылданы ла артҡы тәпәйҙәренә баҫты һәм ҡапыл алғы тәпәйе менән дөмбәҫләтә йорт эйәһенең яңағына килтереп һуҡты.
Былай уның әле һаҡалы юҡ, егерме өс йәшлек кенә сағы.
Беҙ кеше түгелдер шул...
Көн йөҙә, төн йөҙә...
— Ҡартәсәйем менән өләсәйем, мин, тағы һин үҙең – дүртәү түгелме ни?
Ғәрләнгәндер Гөлбикәһенең хәленән, башын сит яҡҡа олаҡтырғандыр һуғыштан һуң, тип фараз итеүселәр ҙә булды.
Көтә инде, тәҙрә төбөнән китмәй, урамдан күҙен алмай.
Ер туңған, оҙаҡламай ҡар күҙе лә күренер.
Ҡартәсәйем уға һүҙен осларға ирек бирмәне:
Инде мин дәү йән менән йылы йомро имсәктәре аша тоташам, уларҙан алмаш-тилмәш баллы һөт имәм.
Көн дә һаҡ аҫтында быяла заводы өсөн сеймал – һүнгән вулкан итәгендәге көлдө, ти, – тейәтергә йөрөткәндәр, көн дә кәбеҫтә һурпаһы эсергәндәр.
Мин дә, аяҡтарымды һауала һәлендергән килеш, шымтайҙым да уның күҙҙәренә баҡтым. Оҙаҡ, бик оҙаҡ бағыштыҡ һымаҡ.
Мин ... һәм?
Күп һорамаҫ инем, мин нәфселе түгел, атайымды ситкә китеү ниәтенән төңөлдөр, зинһар, тип кенә үтенер инем.
Балыҡтарға ҡулын һуҙҙы... һәм уянып китте.
«Камил бит, мин дөрөҫ әйткәнем, – тип ҡыуана Мәүлиҙә, – ана лаһа турғайы!»
— Һин әбей түгелһең әле, күҙлек кейһәң генә оло сырай керә әҙерәк, – тип йыуатҡан булам уны, ыңғайына.
— Мин уҡырға барҙым, тауар бирегеҙ, алъяпҡыс тектерәм Татар әбекәйҙән, – тигәс, ҡартәсәйем һикегә ултыра төштө.
Береһе үлгән, икенсеһе тере һымаҡ?
Өләсәйем мин Күрәнленән әйләнеп ҡайтҡанда ла аласыҡ алдында алйып баҫып тора ине. Ҡобараһы осҡан.
— Холҡоң Рәйханаға тартҡан, ул да күҙгә ҡарап, танмай һөйләшә.
— Һеҙгә ни, төпкөл ауылда...
Баһадир шул, ана нисек мине, ҡурсаҡтай итеп, еңел генә күтәреп алды.
Анттыр бына, берәүгә лә ыскындырмам һарыгүҙ хаҡында.
— Һөйләп торам даһа...
Атайым ҡайтып килә, ҡулында бүре тиреһенән тегелгән бүрек. Тотоп ҡарамайынса уҡ беләм: Бүреһуҡҡан олатай атайыма тип иләп ҡуйған тирене әллә күпме ваҡыт соланында киреүле тотто, ә яңыраҡ бесеп, бүрек тегеп ултыра ине.
— Әсәй, һин кисә, бик ҙур эш бар иртәгәгә, тигәйнең?
Ныҡ ҡына һыуытып та ебәргән – май башы ғына бит әле.
— Ун-ун биш өйлө Айыусыла ла ҡушаматһыҙ әҙәм һирәк, – тип дауам итте ҡартәсәйем.
Ҡеүәтле ҡойроғо «ҡоп» итеп ергә ҡағылды, типкер тырнаҡтары «ҡуян»ды матҡыны.
Бабай шәп йөрөй әле эйәрҙә, бирешмәй.
Улым булһа, Ыласын тип нарыҡларға хыялланғайным...
Ҡулындағы бәпесе тубығына тәгәрәп төшкән, күҙҙәре йомоҡ...
Бөркөтсөнөң һәр ишараһын аңлап тора кеүек.
Бында тик үҙебеҙ генә.
— Через два дня придешь. – Оҫта знакум ике бармағын күрһәтте лә нығытып ҡуйҙы: – Ладно?
Моғайын, мин күлдә – балыҡ яралғыһы, ыуылдырыҡ эсендәге селбәрәмендер?
Үҙгәләнгән уның күңеле, килен, барыбер баҫылмаҫ, йөрөп ҡайтһын.
Шул тиклем оҡшашҡан улар, айырып та булмай.
Йәшлегемә барып, эшкә ауан булдым, ауыр күтәреп имгәндем.
— Салпа Сәғүрә, Һантый Сәғүрә, Тыпый Сәғүрә, Ете ҡуллы Сәғүрә...
Шул хатты уҡығас, шым ғына урамға йүгереп сыҡтым да, Гөлбикә апайҙың соланына кереп, башымды бүрәнәгә бәреп-бәреп иланым.
Тик башы түгел, эсе өҙөп-өҙөп ауырта, биле әсетеп һыҙа.
Һатыбал? Сәйер исем, ауылда берәү. Ниңә шулай ҡушҡандар?
Ярай, әләйһәң, мин үсегә белмәйемме ни?
— Ярар, уларын һөйләгәнең бар.
Исламетдин ағайҙың улы. — Ә, Исламетдиндыҡы булғас, йүнһеҙ малай түгелдер?
– Ҡартәсәйем тымғас, атайым дауам итте:
Мин төшәм инде, Мәүлиҙә кәүҙәгә бәләкәй, биҙрәләрҙе аҫтан күтәреп бирә лә алмай.
Мин һиңә тип йәй көнө бер көлтә мәтрүшкә йыйғайным...
Инеп торманым, үҙебеҙгә боролдом.
Рәхмәт инде Әмингә, мөғәллим ҡустыға, ҡанатыңды бәпләп тора.
Ә миңә теймәй, «Кәйҙерем»дән һалдырып тик йөрөйөм үҙен.
Хәйруллаһы уның өҫтөнән ике тапҡыр йәш кәләш (ҡыҙҙан, ти!) алып ҡараған, тора алмаған.
Ә инде дүртемә китеп, «шәп ҡатын» буласағым фаразланғас, мин хәбәрҙең айышын үҙ аллы аңғарырға өйрәндем.
– Әсәйем, Карагандаға китмәҫ өсөн, ун мейесте һылап бурларға ла әҙер, күреп торам.